Još
Dodatno

Ukucajte željeni termin u pretragu i pritisnite ENTER

SPASAVANJE ISTORIJE JEMENA: Dok preti rat, istoričari i arheolozi bore se za očuvanje simbola bogate drevne kulture

Blago drevnih kraljevstava od Sabe i Katabana, u velikoj je opasnosti od nestajanja. Mala ali posvećena grupa naučnika pokušava da sačuva simbole bogate kulture.

 Radnici u Sani, glavnom gradu Jemena, obnavljaju 350 godina staru rezidenciju od ćerpiča u vlasništvu porodice El Jerafi. Izvor: MOJZES SAMAN

STOJEĆI NA DNU prašnjavog vadija, krivim vrat kako bih uspela da sagledam ogromnu građevinu koja se uzdiže nada mnom: red za redom precizno sečenog kamena, besprekorno postavljenog bez maltera pre oko 2.500 godina, 15 metara uvis, u izbledelo pustinjsko nebo.

Nazvati ovo drevno inženjersko čudo običnom branom skoro je pogrdno. Kad je izgrađena Velika brana Marib u današnjem Jemenu, njeni zidovi od zemlje i kamena protezali su se na području gotovo dvostruko širem od Huverove brane u Sjedinjenim Državama. Još uvek stojeće kolosalne ustave bile su deo istančanog sistema koji je upravljao protokom sezonskih kiša od jemenskih visoravni do suve pustinje na istoku, održavajući poljoprivredne oaze na 9.600 hektara pustoši. Usred svega toga stajalo je uspešno vladarsko središte: Marib, glavni grad Sabe, arapskog kraljevstva najpoznatijeg po svojoj legendarnoj vladarki Bilkis, koja je u Bibliji i Kuranu ovekovečena kao kraljica od Sabe.

Na vrhuncu istorije Mariba, počevši od osmog veka pre nove ere, ova brana je bila izvor blagostanja za glavni grad Sabe – i razlog zbog kog je Marib bio plodna, poljoprivredna i vodom bogata stanica za žedne kamile i gladne trgovce.

 Radnici u Sani, glavnom gradu Jemena, obnavljaju 350 godina staru rezidenciju od ćerpiča u vlasništvu porodice El Jerafi.
Radnici u Sani, glavnom gradu Jemena, obnavljaju 350 godina staru rezidenciju od ćerpiča u vlasništvu porodice El Jerafi. Grad kojim Hutu pobunjenici upravljaju od 2014. godine meta je vazdušnih napada koalicionih snaga predvođenih Saudijskom Arabijom i Ujedinjenim Arapskim Emiratima. U jednom napadu 2015. godine oštećen je dom u kom porodica El Jerafi živi već 150 godina.
Izvor: MOJZES SAMAN  Mladi prodavci suvenira razigrano čekaju posetioce na ruševinama posutom ulazu u popularno turističko odredište Kaukaban
Mladi prodavci suvenira razigrano čekaju posetioce na ruševinama posutom ulazu u popularno turističko odredište Kaukaban. Vazdušni napad u februaru 2016. uništio je milenijumima staru tvrđavu, ubivši sedmoro ljudi.
Izvor: MOJZES SAMAN

U južnoj Arabiji, gde je ovo kraljevstvo cvetalo, nalazilo se srce trgovine cenjenim tamjanom, smirnom i drugim aromatičnim smolama, na takozvanom putu tamjana, koji se protezao od Indije do Mediterana. Saba je bila ključna tačka karavanske trgovine. Ovde su se dragocenosti poput slonovače, bisera, svile i plemenitog drveta oporezivale na svom putu između Istoka i Zapada.

Preskočimo li u XXI vek, bogatstvo Mariba sada leži u rezervama nafte i gasa duboko ispod peska istoimene provincije. To čini ovaj grad strateškim ciljem u ratu između jemenskih pobunjenika pokreta Huti i koalicije predvođene Saudijskom Arabijom i Ujedinjenim Arapskim Emiratima, a koja podržava lokalne snage suprotstavljene širenju pokreta. Rat već osam godina razara Jemen. Od 2020. godine drevna prestonica je na prvoj liniji fronta i jedno je od poslednjih urbanih uporišta međunarodno priznate jemenske vlade.

Pri sve slabijem dnevnom svetlu lutam oko preostalih zidova mreže ustava brane, zadivljena izgradnjom masivnih zemljanih zidina i razmišljam o složenoj logistici potrebnoj za održavanje uspešnog grada u južnoj Arabiji pre nekoliko hiljada godina. U tom trenutku poznata grmljavina artiljerije počinje da gruva u obližnjim planinama i odjekuje širom vadija.

"Čuješ li?", šapuće mi u polumraku moj jemenski pomoćnik i prevodilac Amar Derviš. Sledeća eksplozija je malo glasnija, a odgovor stiže pre nego što Amar ponovi pitanje.

"Da, čula sam."

TRENUTNI JEMENSKI RAT odvija se uz blago njegove prošlosti, a na nekim mestima i direktno nad njim.Njegova drevna kraljevstva – Saba, Kataban, Main, Hadramaut, Himjar, Ausan – mesta su nastanka civilizacije Arabijskog poluostrva. Podvizi hidrauličnog inženjerstva i pedantni istorijski zapisi govore o trgovačkom narodu i prefinjenoj, postojanoj civilizaciji daleko od starih stereotipa o nomadskim pustinjskim Arapima koji preovladavaju u zapadnoj popularnoj kulturi XIX i XX veka i njenim prikazima ove oblasti.

 Aida Ahmed Mohamed za stolom, direktorka Narodnog muzeja Aden, sastaje se sa osobljem u praznoj izložbenoj dvorani.
Aida Ahmed Mohamed (za stolom), direktorka Narodnog muzeja Aden, sastaje se sa osobljem u praznoj izložbenoj dvorani. Više od 2.000 najvrednijih artefakata muzeja uskladišteno je u trezoru banke u lučkom gradu Adenu.
Izvor: MOJZES SAMAN

Sadašnji rat započet je 2014. godine, kad su pobunjeni severnjački hutiji zauzeli glavni grad Sanu uz pomoć snaga lojalnih bivšem predsedniku Aliju Abdulahu Salihu. Njegov naslednik Abd Rabo Mansur el Hadi stavljen je u kućni pritvor. Hadi je pobegao i sklonio se u Saudijsku Arabiju, što je bio povod da saudijsko kraljevstvo pokrene kampanju bombardovanja iz vazduha. Ta akcija ima podršku regionalne koalicije, a podržavaju je i Sjedinjene Države i druge zapadne zemlje. Nijedna od strana nije pokazala nimalo poštovanja prema 30 miliona civila koji zavise od njihove milosti.Pretnje Jemencima i pretnja njihovom nasleđu idu ruku pod ruku.

Muzeji su sravnjeni sa zemljom tokom vazdušnih napada; stotine privatnih stogodišnjih porodičnih kuća, koje su bile dom za nekoliko generacija, uništene su; predislamski hramovi su bombardovani, a militanti su uništili i sufijska svetilišta.

Suočena s pustošenjem, mala ali predana mreža jemenskih istoričara, arheologa i drugih građana, strastvenih prema prošlosti svoje zemlje, potajno sprovodi svoju odlučnu misiju očuvanja jemenskih starina – drevnih rukotvorina zaključanih u nacionalnim muzejima, skrivenih u skladištima i još uvek bezbedno zakopanih u pesku. Svesni prioriteta svojih sugrađana i miliona ljudi raseljenih zbog sukoba, svoje napore usmeravaju na očuvanje vrednosti za budućnost, za današnje Jemence, koji sad imaju važniju brigu: opstanak usred rata.

 Deca koju se zabavljaju oko stabla u kampu za raseljene u pustinji na periferiji Mariba.
Deca koju su proterale iz domova snage pokreta Huti zabavljaju se oko stabla u kampu za raseljene u pustinji na periferiji Mariba. Nekad sedište moćnog drevnog kraljevstva Saba, moderni Marib pretvorio se iz uspavanog naftnog grada u prvu liniju fronta građanskog rata.
Izvor: MOJZES SAMAN

TOKOM MILENIJUMA prestonica kraljice od Sabe prešla je put od najvećeg grada u južnoj Arabiji do trošnog provincijskog grada XXI veka. Danas je sinonim za oružje i otmice pripadnika plemena besnih na centralnu vlast, koja je prihode od naftnih i gasnih rezervi uzimala a da tamošnje stanovništvo od toga nije imalo nikakve koristi. Marib je takođe postao povezan sа Al Kaidom, nakon što su militanti iz jemenskog ogranka te grupe tvrdili kako su izveli napade na naftovode, gasovode i strance. Ipak, od 2014. godine do danas ti stereotipi o bezakonju zamenjeni su drugim. Današnji Marib skoro je neprepoznatljiv. Iz grada prašine od pre osam godina nastao je jedan drugačiji, s mnoštvom novih kuća, potpuno novom obilaznicom, i hotelima i restoranima. Sagradili su ih ljudi koji su izbegli s teritorije pokreta Huti i koji se protiv njega bore. Marib je procvetao na temelju jemenskog rata.

Umesto kamila koje su u prošlosti nosile tamjan, danas se prema Maribu i od njega pustinjom vuku kamioni natovareni džakovima cementa za kuće i hotele. Proizvodnja nafte, koja je zapela i stala 2015. godine, postepeno se obnovila i sada podržava privredu koja grad čini praktično nezavisnim od ostatka zemlje.

Stanovništvo Mariba i okoline – pre rata manje od pola miliona – povećalo se sedmostruko izbeglicama iz područja pod kontrolom hutija i spornih teritorija. Procenjuje se da je 85 odsto stanovništva provincije Marib raseljeno zbog sukoba.

KRATKA ISTORIJA JEMENA

1000. pre nove ere – 600. nove ere

Karavanska kraljevstva

Drevni gradovi-države, uključujući Main, Sabu, Kataban i Himjar, napreduju na relativno plodnim visoravnima duž unosnih trgovačkih puteva.

525–628. 

Verski sukobi

Širenje jevrejske i hrišćanske vere zamenjuje starosedelački politeizam. Te vere se povlače pred nizom uzastopnih muslimanskih vođa, počevši od 628. godine.

897.

Šiitski sever

Sledbenici zaidizma, šiitske sekte, osnivaju dinastiju u severnom Jemenu, koja traje vekovima u raznim oblicima sve do šezdesetih godina XX veka.

1839.

Doba carstava

Britanija okupira luku Aden, koja postaje protektorat. Deceniju kasnije Osmansko carstvo zauzima sever, uključujući Sanu.

Novembar 1967. godine

Nezavisnost

Ubrzana krvavom pobunom, Britanija se u potpunosti povlači iz Južnog Jemena. Severni Jemen je samostalan od 1918. godine.

Maj 1990. godine

Ujedinjenje

Južni Jemen gubi ključnu podršku SSSR-a, koji se raspao; sever i jug pridružuju se severnom vođi Aliju Abdulahu Salihu.

Oktobar 2000. godine

Napadnut razarač U.S.S. Cole

Al Kaida napada američki ratni brod u luci Aden. Sjedinjene Države uzvraćaju 2002. godine svojim prvim uspešnim ciljanim napadom bespilotnom letelicom, u blizini Mariba.

Septembar 2014. godine

Ustanak

U trenutku protesta protiv planiranog novog ustava i povećanja cena goriva, snage hutija, sledbenika zaidizma, zauzele su Sanu i luku El Hudajidu.

Mart 2015. godine

Širi sukob

Koalicija saudijskih snaga i snaga Emirata ulazi u rat u znak podrške svrgnutoj vladi i započinje kampanju bombardovanja iz vazduha.

April 2022.

Odstupanje

Predsednik Abd Rabo Mansur el Hadi, koji je 2012. godine zamenio Saliha, prepušta vlast upravnom veću usred opšteg primirja.

Međutim, sreća se menja i grad je opet ugrožen. Ofanziva pokreta Huti, pokrenuta početkom 2021. godine, pogodila je planine koje se nalaze iza drevne brane kod Mariba, a pojačala se početkom ove godine. Grad je sad u dometu pobunjeničkih raketa, od kojih su desetine pale u okruge u kojima se prašnjavi kampovi za izbeglice protežu dokle pogled seže. U njima živi više od 200.000 Jemenaca i migranata. Razorne vazdušne snage koalicionih jedinica zasada drže hutije na udaljenosti. (Osim što su od 2015. godine do danas sаme ubile i ranile više od 19.200 civila širom zemlje.) Kako se linija fronta pomera, stanovnici Mariba iščekuju svoju dalju sudbinu. Mogla bi da im donese potragu za novim skloništem, po treći ili četvrti put u ovom ratu. Ova godina je donela do sada najduži period predaha od nasilja. Dvomesečni prekid vatre koji je započet u aprilu produžen je u junu za još dva meseca, u nadi da bi politički razgovori mogli da dovedu do okončanja rata.

Najaktivnija linija fronta najviše zabrinjava ugrožene civile. Šteta koja je već nanesena kulturnom nasleđu Jemena pokazuje da oni koji vode ovaj rat ne oklevaju da u front pretvore i mesta vredne baštine. U maju 2015. godine vazdušni udar koalicionih snaga pogodio je jednu od ustava Velike brane Marib, probivši njen preostali toranj. Na njegovom mestu je ostala kaskada krša.

Istočno od modernog grada nalaze se legendarni hramovi Sabe, Baran i Avam, presto i svetilište kraljice od Sabe. Smešteni na udaljenosti od oko kilometar, ovi jedinstveni hramovi – posvećeni Almakahu, glavnom božanstvu Sabe, bogu navodnjavanja i poljoprivrede – izvor su za najveći deo našeg vrlo skromnog znanja o sabejskom svetu.

Pojedinosti o tome kako su Sabejci klanjali i molili se vrlo su nejasne. Ono što je poznato jeste da su u to doba tamjan i smirna, kojima se trgovalo u Sabi, bili obilno korišćeni u obredima nekoliko onovremenih verskih denominacija. Trgovci i hodočasnici koji su na svojim dugim i opasnim putovanjima preko pustinja Arabijskog poluostrva zastajali da se okrepe i odmore u oazama Mariba, svraćali su ovamo da bi se poklonili Almakahu. Saba je predvodila u pismenosti i razvoju jezika. Njen kulturni uticaj na arhitekturu, ikonografiju i dekoraciju širio se južnom Arabijom, a putujući trgovci pronosili su ga i dalje.

Bogatstvo Sabe učinilo je Marib metom suparničkih kraljevstava i osvajačkih vojski. Rim je u prvom veku pre nove ere, nakon što je pobedio Siriju i Egipat, preusmerio unosan trgovački put s kopna na more, zaobilazeći grad. Dve rimske legije i pomoćne trupe pokušale su da zauzmu Marib nakon što su ga opsele oko 25. godine pre nove ere, ali nisu uspele. Međutim, nakon što je trgovina promenila put, moć Sabe počela je da opada. Saba je 275. godine nove ere pripojena susednom kraljevstvu Himjar.
Pre sadašnjeg rata jemenski kraljevski hramovi bili su mete pljačkaša i pohlepnih stranih arheologa, koji su smatrali da svi nalazi postaju njihovo vlasništvo. Od potonjih je verovatno najslavniji – a u očima nekih neslavan – bio Vendel Filips, Amerikanac koji je od 1950. do 1952. godine iskopavao nekoliko lokaliteta u južnoj Arabiji.

"Vreme je ovde zaspalo i ljuske drevnih civilizacija leže zakopane u dubokom pesku, očuvane kao cvetovi između listova knjige", napisao je Filips u svojoj knjizi "Kataban i Saba" iz 1955. godine, koja opisuje njegovu prvu posetu Jemenu. "Zemlja je izgledala neprijateljski, ali je bila bogata plenom vremena. Želeo sam da izvučem nešto od tog bogatstva, kopajući kroz pesak i vekove sve do slavne prošlosti."

I Filips jeste kopao. Njegov najpoznatiji iskop je hram Avam, gde je prvi otkrio blaga tog sabejskog kompleksa, pronalazeći visoke stubove, ogroman prostor ograđen zidovima i groblje koje je čuvalo ukopana tela 20.000 podanika kraljevstva. Iskopavanja su otkrila da hram potiče s početka prvog milenijuma pre nove ere. Avam i Baran postali su najpoznatija istorijska nalazišta u Jemenu, koja povezujemo s legendarnim kamenim stubovima, bronzanim i alabasterskim figurinama i karakterističnim natpisima.

Nakon sve napetijih odnosa s lokalnim vlastima i plemenima koja su ga optuživala za nesposobnost, neplaćanje lokalnih radnika i pokušaj krijumčarenja nalaza, Filips je na kraju pobegao iz Mariba. Britanci koji su kontrolisali Aden na jugu zemlje nevoljno su primili Filipsa; guverner britanskog protektorata kasnije ga je opisao kao "opasnog i beskrupuloznog". Nakon Filipsovih radova na hramu Avam došli su evropski i američki timovi arheologa, koji su nastavili daljе otkrivanje tog nalazišta, pronalazeći artefakte i detaljne natpise koji su Marib učinili jednim od najpopularnijih odredišta na nekad prometnom turističkom putu Jemena.

Ali koja vrednost uopšte može da se da istoriji, da se sačuva za buduće generacije, u trenutku kad deca sadašnjosti umiru od gladi?

Danas retki posetioci mogu samostalno da prelaze preko zaštitnog sloja peska, radoznalo brišući prašinu rukom kako bi otkrili glatko kamenje na podu hrama, koje su vekovima gladili đonovi hodočasnika. Takođe mogu da se dive skulpturama kozoroga, koje poput stražara stoje na širokim svečanim stepenicama i da prate zagonetne obrise karakterističnih natpisa koji okružuju toranj i unutrašnji zid svetilišta, a koje mnogima izgledaju kao da su iz televizijske serije "Zvezdane staze". Čak i na jarkom svetlu pustinjskog dana Avam deluje mistično. Najvažniji nalazi iz hrama, međutim, sad su u Nacionalnom muzeju u Sani, koja je pod kontrolom hutija. Muzej je zbog sukoba zatvoren. Ostali delovi se čuvaju u hiljadama kilometara udaljenim muzejima i privatnim zbirkama Zapada i Persijskog zaliva.

Poslednja ekspedicija u hram Avam, koju je vodila Filipsova sestra Merlin Filips Hodžson, završena je nakon napada Al Kaide automobilom bombom 2007. godine, u kom su na ulazu nalazišta poginula dva Jemenca i osam španskih turista. U godinama nakon toga, 2.300 godina staro postolje kipa od alabastera otrgnuto je s poda hrama; poslednji put se pojavilo u jednoj aukcijskoj kući u Parizu.

Međutim, proteklih 15 godina arheološkog zanemarivanja bilo je i blagoslov za starine Maribovih svetilišta izložene opasnostima. U hramu Avam ugroženi delovi svetilišta ponovo su zakopani pod slojem od dva do tri metra peska. "Bolje je da je sve pod zemljom", tužno zaključuje Sadek el Salvi, direktor Opšte organizacije za starine i muzeje jemenske vlade u Maribu. "Pesak pruža bezbednost."

 Svatovi, svi pripadnici lokalnih plemena, posećuju ruševine skoro 3.000 godina starog hrama Avam
Svatovi, svi pripadnici lokalnih plemena, posećuju ruševine skoro 3.000 godina starog hrama Avam, gde su Sabejci nekada obožavali Almakaha, svog boga navodnjavanja i poljoprivrede. Hramovi Mariba su u opasnosti jer se hutiji bore da zauzmu grad.
Izvor: MOJZES SAMAN

SLEDIMO KARAVANSKI put južno u provinciju Šabva i kraljevstvo Kataban, Sabinog drevnog suseda i rivala. Njegov bivši glavni grad je Timna. To je oko 60 kilometara vazdušnom linijom od Mariba, ali više od tri sata vožnje u ratom zahvaćenom Jemenu. Dok Amar upravlja našim terencem kroz peščanu oluju, brojimo znakove s lobanjom i ukrštenim kostima koji nas upozoravaju na minska polja. Kamile se pojavljuju kao sablasne figure uz put, gde brste grmlje. Ovo područje je tokom sukoba više puta prelazilo iz ruku hutija u ruke koalicionih snaga i obrnuto. Meštani pažljivo izbegavaju da govore išta loše o bilo kojoj strani, ne znajući ko bi ovim krajem mogao da upravlja sledeće nedelje ili sledećeg meseca.

U Timni se šteta na kulturnoj baštini zemlje otkriva u najgorem stepenu razaranja. Tokom naše šetnje kroz gradske ostatke tlo kao da krvari dve hiljade godina starim krhotinama grnčarije, a i novijim dodacima: čaurama iz kalašnjikova i tenkovskih granata i mesinganim 50-kalibarskim čaurama iz mitraljeza. Prazne kutije s municijom razbacane su po streljačkim zaklonima iskopanim u ruševinama glavnog hrama u Timni posvećenog Athtaru, bogu groma za kog se zna da je osvetoljubiv. Snage hutija su iskoristile taktičku prednost uzdignutog terena na kom je izgrađena Timna, pretvarajući je u vojni položaj i tako neizbežno privlačeći bombe saudijskih i emiratskih borbenih aviona.

Od oko 800. godine pre nove ere do 275. godine nove ere kraljevstvo je cvetalo na temelju unosne trgovine tamjanom. Neki stručnjaci veruju da je ovo mesto gde je vladala biblijska kraljica od Sabe.

Srce Athtarovog hrama je raskomadano, kao da krvari sive, plave i crvene nijanse kamena, koje su Timnu izdvajale od žutog jurskog krečnjaka Mariba. Deset metara širok i tri metra dubok krater je sve što još može da se vidi od istočnog boka svetilišta. Zjapeća rupa nastala pogotkom tokom koalicionog vazdušnog napada izgleda divovski naspram dvoje male dece koja skaču po stenama razbacanim eksplozivnom silom bombardovanja.

Italijanska arheološka misija u Jemenu iskopavala je u Timni od 1990. do 2005. godine i finansirala izgradnju novog muzeja koji je još bio prazan kad su arheolozi zbog sve lošije bezbednosne situacije otišli. Zgrada je prekrivena ostacima ruševine, a njeni zidovi razneseni su ratnim dejstvima. Prema rečima dugogodišnjeg glavnog čuvara Abdulaha Dauama, našeg vodiča po ruševinama, pre najnovijih nemira u Jemenu strani turisti su svakodnevno dolazili u Timnu.

 Jemen_10.jpg
Mladić koji živi u obližnjem kampu za raseljene El Ravdah stoji na obali rezervoara moderne brane Marib. Otkako je pre osam godina započeo poslednji rat, više od 19.000 Jemenaca ranjeno je ili ubijeno u borbama između hutija i koalicionih snaga. Više od četiri miliona ljudi raseljeno je iz svojih domova. (DESNO)
Izvor: MOJZES SAMAN

NEDOVRŠENA, BOMBARDOVANA konstrukcija muzeja Timne jedna je od tri takve institucije u provinciji o kojoj brine Kajran el Zubaidi, direktor ogranka Opšte organizacije za starine i muzeje jemenske vlade u Maribu, u Šabvi. Druga je takođe u Bejhanu, zatvorena već 25 godina, a treća u Ataku, glavnom gradu pokrajine Šabve. Za ta tri muzeja Vlada izdvaja samo 16.000 jemenskih rijala (manje od 20 dolara) mesečno.

Kao i njegov kolega El Salvi u Maribu, El Zubaidi u Jemenu radi kao arheolog više od 35 godina, a od 1986. godine je glavni za starine u Šabvi. Dok nabraja desetine stranih iskopavanja u kojima je učestvovao, očigledno je da bogatstvo znanja koje su on i El Salvi prikupili iz prve ruke njih dvojicu čini vodećim svetskim stručnjacima za Sabejsko i Katabansko kraljevstvo. Dok nam pokazuje muzej Ataka, El Zubaidijeva strast prema istoriji postaje zarazna.

Njegov 32-godišnji sin Ahmed ističe kako je briga za kulturnu baštinu Jemena nisko na spisku prioriteta vlasti. Nedostatak struje i vode i zabrinutost u pogledu bezbednosti veći su problemi. "Ali ovo", kaže Ahmed, misleći na očevu posvećenost jemenskoj baštini i držeći ruku na grudima, "ovo je u njegovom srcu." Jedno je sigurno: ovaj arheolog svoj posao ne radi zbog novca. El Zubaidija, čak i s njegovim decenijama iskustva, jemenska vlada plaća tek oko sto dolara mesečno, nešto više od običnog vojnika.

 Peščana oluja obavija stubove hrama Baran u Maribu
Peščana oluja obavija stubove hrama Baran u Maribu, gde su sabejski sveštenici i sveštenice nekada vazduh ispunjavali mirisnim dimom tamjana. Trgovina dragocenim drvetom i mirisnim smolama podstakla je drevnu privredu, koja je izgradila ove spomenike. Sada ih polako prekriva pesak, za šta arheolozi kažu da će pomoći jer će ih zaštititi od pljačkaša.
Izvor: MOJZES SAMAN

U zemlji koja je pre rata uvozila i do 90 odsto svoje hrane (i plaćala je u američkim dolarima) sada je za više od 70 odsto građana potrebna humanitarnu pomoć. Glad se koristi kao oružje ratovanja, a Ujedinjene nacije su više puta upozorile da u Jemenu vlada glad iako na pijacama hrane ima u izobilju. U stvarnosti, blokada koju sprovodi antihuti koalicija dovela je do pada uvoza i pada vrednosti valute; u međuvremenu, pokret Huti optužen je za ometanje raspodele pomoći i povećanje poreza kako bi finansirao svoje ratne operacije. Tokom rata cena osnovnih namirnica kao što su pšenica, brašno i pirinač porasla je za 250 odsto, a vrednost jemenskog rijala pala je za gotovo 80 odsto u odnosu na američki dolar. Da stvar bude gora, skoro polovina potrebne pšenice dolazi iz Ukrajine i Rusije. "Ljudi će prodati sve da napune stomake i nahrane svoju decu", kaže El Zubaidi o sve većem problemu opljačkanih arheoloških nalaza. "Reč je o životu ili smrti."

 Vazdušni napadi koalicije uništili su arheološki muzej u gradu Damaru
Vazdušni napadi koalicije uništili su arheološki muzej u gradu Damaru, oko 100 kilometara južno od Sane, u maju 2015. godine, nakon što je pokret Huti zgradu pretvorio u skladište oružja i zatvor. Više od 12.000 predmeta iz njegove zbirke bilo je zakopano u ruševinama. Volonteri su pronašli ono što su mogli, uključujući fragmente jedne od najstarijih minbera (propovedaonica) u islamskom svetu.
Izvor: MOJZES SAMAN

U nastojanju da sam spasi što više, luta po lokalnim pijacama, pregovarajući s prodavcima kako bi pokušao da vrati muzeju što više antikviteta. Prošle godine je iskoristio svoju državnu platu kako bi dao nagradu od oko 450 dolara za nekih 20 predmeta za koje procenjuje da potiču iz oko 700. godine pre nove ere, uključujući nekoliko kompletnih vaza i figurina od alabastera. Još uvek čeka da mu Vlada nadoknadi taj trošak za eksponate, koji su sada izloženi u muzeju. Ljudi koji te predmete prodaju ne znaju njihovu vrednost, napominje El Zubaidi. Ali koja vrednost uopšte može da se da istoriji, da se sačuva za buduće generacije, u trenutku kad deca sadašnjosti umiru od gladi?

Njegovo pitanje visi u vazduhu.

 Jemen_11.jpg
(LEVO) Malik Ali Najib, majstor trećeg naraštaja tradicionalnih jemenskih graditelja domova, proverava obnovu u starom delu grada Sane. Moderni glavni grad ostaje okupiran politički plen i meta vazdušnih napada; međutim, dvomesečni prekid vatre koji je započeo prošlog aprila produžen je za još dva meseca u junu, u nadi da bi politički razgovori mogli da okončaju rat. (DESNO) Mijahid Adib, koji radi za Unesko na obnovi zgrada u gradu Šibamu u istočnoj provinciji Hadramaut, podiže pregršt građevinske sirovine: blata. Ovo mesto svetske baštine može da se pohvali vrlo visokim zemljanim građevinama, što mu je donelo nadimak Menhetn pustinje.
Izvor: MOJZES SAMAN

NAJVEĆI EL ZUBAIDIJEV nalaz tokom svih godina rada dogodio se u Šabvi, glavnom gradu kraljevstva Hadramaut. To je bio centar za isporučivanje tamjana koji se tamo proizvodio, a čuven je bio po svojim brojnim hramovima. Tamošnji šeik Hasan Rakna vodi Amara i mene kroz ruševine Šabve, zaustavljajući se da se odmori na vrhu deset metara širokog stepeništa. Opisuje otkriće zapanjujućeg krilatog lava – s volovskim rogovima i kobrom umesto repa – koji je pronađen na tom mestu. El Zubaidi je bio deo tima koji je iskopao kamenog grifona, za kog se veruje da je iz trećeg veka nove ere. Zajedno s mnogim najdragocenijim nalazima u Šabvi, ta skulptura se čuva zaključana u trezorima Narodne banke Adena, 370 kilometara prema jugozapadu.

Još osam dana kamiljeg hoda južno od Šabve duž drevne karavanske rute, zaravnjeni vrh izumrlog vulkana uzdiže se stotinama metara nad belim peskom gde se Arabijsko poluostrvo susreće sa Adenskim zalivom. Popnite se na vrh kako biste se suočili sa žestokim istočnim vetrom koji juri kroz ruševine stare karaule i lako će vam biti da zamislite kakvo je ovo mesto moglo da bude pre dva milenijuma: trgovci, nosači i carinici u užurbanoj kraljevskoj luci Kana (danas selo Bir Ali); brodovi koji kreću ka Egiptu i Indiji s tovarima neprocenjive vrednosti, koji su prethodno bili prekrcani s karavanskih kamila u skladišta od crnog kamena, čiji se ostaci još uvek gdegod vide na steni.

Ali sanjarenja o prošlim kraljevstvima ovde su tek prolazna jer konvoji oklopnih vozila i pohabanih kamioneta opremljenih oružjem i krcatih borcima još uvek jure asfaltiranim putevima po kojima su nekad prolazile pričama ovenčani karavani kraljevstva Sabe.

 Čovek prolazi kroz uske uličice Starog grada. Višespratne zgrade od ćerpiča ukrašene kitnjastim geometrijskim uzorcima
Čovek prolazi kroz uske uličice Starog grada u glavnom gradu. Prepoznatljiv arhitektonski karakter, s višespratnim zgradama od ćerpiča ukrašenih kitnjastim geometrijskim uzorcima, doneo mu je 1986. godine mesto na listi svetske baštine.
Izvor: MOJZES SAMAN  Muškarci i deca plešu uz ritam bubnjeva na venčanju porodice El Tavil na ulicama Starog grada u Sani u julu 2021. godine.
Uzimajući predah od dugotrajnog građanskog rata u Jemenu, muškarci i deca plešu uz ritam bubnjeva na venčanju porodice El Tavil na ulicama Starog grada u Sani u julu 2021. godine.
Izvor: MOJZES SAMAN

Na dugom pustinjskom putu od Šabve do Adena Amar i ja vozimo kroz još jednu peščanu oluju, a usamljeni zvuk ouda, arapske laute, izvija se iz stereo-zvučnika našeg automobila. Melodija se prepliće sa stihovima najpoznatijeg modernog pesnika Jemena, pokojnog Abdulaha el Baradunija, čije reči danas zvuče mnogo važnije za Jemen od prozaičnih naklapanja kolonijalnih arheologa koji su istoriju zemlje gledali kao da je zamrznuta, statična, poput cvetova osušenih među listovima knjige.

"U stenama svoje smrti moja zemlja niti umire niti se oporavlja. Kopa po utišanim grobovima tražeći svoje čisto poreklo", tuguje El Baraduni. "Traži prolećno obećanje koje joj spava iza kapaka. I san koji će doći, duh koji se skrio."

NAPISALA: IONA KREJG

SNIMIO: MOЈZES SAMAN

Možda će vas zanimati i:

Komentari 0

Vaš komentar je uspešno poslat i postaće vidljiv čim ga naši administratori odobre.

Slanje komentara nije uspelo.

Nevalidna CAPTCHA

Najnovije

Priroda

Nauka